Uwagi dotyczące tekstu B. Brożka ‘Normatywność prawa. Szkic teorii’

I. Rekonstrukcja poglądów:

Tekst podzielony został na pięć części: (1) Wprowadzenie, (2) Krytyka monistycznej ontologii normatywności, (3) Krytyka dualistycznej ontologii normatywności, (4) Propozycja ‘trzeciej drogi’ w poszukiwaniu ontologii normatywności, (5) Szkic nowej teorii normatywności prawa.

(1) Autor stwierdza, iż teoria normatywności prawa powinna odpowiedzieć na pytania: ‘Co to znaczy, że reguły są obiektywnymi racjami działania?’ albo: ‘W jaki sposób reguły prawne stają się obiektywnymi racjami działania?’ (reguła prawna powinna więc spełnić warunek bycia obiektywną racją działania – OR). Pytania te są związane z pytaniem: ‘Czym są reguły prawne?’, które ma charakter ontologiczny. Powyższe rozstrzygnięcie ma duże znaczenie, gdyż obiektywne racje działania należy odróżnić od subiektywnych motywów działania. Przyjęty zostaje również warunek wzoru (WW), który spełnić powinna reguła postępowania. (WZ) stwierdza, iż reguła musi być wzorem postępowania (tj. musi ona pozwalać na ‘uchwycenie’ potencjalnie nieskończonej liczby jej zastosowań).
(2) Moniści twierdzą, iż istnieje jedynie ‘świat fizyczny’ i negują tezę o istnieniu ‘odrębnego’ świata wartości. Zdaniem Autora, moniści twierdzą również, iż wypowiedzi normatywne to tak naprawdę deskrypcje lub wyrazy stanów emocjonalnych. Co szczególnie istotne, na gruncie monizmu reguły prawne nie spełniają (OR) i (WW). Widać to choćby na przykładzie Petrażyckiego, który prawo określał jako złożone przeżycia psychiczne, które są również motywami działania. Natomiast u Holmesa, dla osób nie będących sędziami prawo to nic innego, jak tylko przewidywania tego, co zrobią sądy. Dla sędziego prawo powinno być narzędziem przysparzania korzyści społeczeństwu. W obu przypadkach, to nie reguły prawne są racjami działania, gdyż racje te znajdują się poza prawem.
(3) Dualistom zarzucić można z kolei ontologiczny brak umiaru, gdyż reguły prawne umieszczają oni w świecie odrębnym od świata fizycznego. Problemy dualizmu ontologicznego w odniesieniu do sposobu istnienia reguł prawnych ilustruje analiza poglądów Kelsena. Z jednej strony, dla Kelsena system prawa opiera się na regule podstawowej, która jest jedynie pomyślana. W ten sposób, zdaniem Autora, Kelsen zwyczajnie nazywa coś, czego nie potrafi wyjaśnić. Z drugiej strony, Kelsen rozróżnia pomiędzy sferą bytu oraz sferą powinności. Ontologia ta jest jednak zbyt uboga, aby wyjaśnić, w jaki sposób istnieją reguły językowe, czy reguły racjonalności.
(4) ‘Trzecia droga’ w poszukiwaniach ontologii reguł prawnych opiera się na przyjęciu koncepcji 3 światów Poppera, ‘ulepszonej’ dzięki uwagom Wittgensteina dotyczącym kierowania się regułą. Według tej teorii, normy prawne są mieszkańcami świata 3, jednak superweniują one na stanach mentalnych oraz zachowaniach społecznych.
(5) Zaproponowana przez Autora teoria normatywności prawa opiera się na założeniu istnienia trzech rodzajów reguł (rudymentarnych, pośrednich oraz abstrakcyjnych) oraz odpowiadających im trzech rodzajów normatywności. Reguły rudymentarne są ‘analityczną fikcją’. Mają one charakter społeczny. Reguły pośrednie stanowią najistotniejszy wymiar normatywności. Są to reguły, które ‘faktycznie nas wiążą i według których faktycznie postępujemy’. Reguły abstrakcyjne należą natomiast do świata 3.

II. Pewne uwagi:

(1) Autor słusznie zauważa, iż zgodnie z popularną definicją, reguła postępowania jest normatywna, kiedy stanowi rację działania. Jednak sformułowanie warunku (OR) jest już wyjściem poza tą definicję i stanowi ważne rozstrzygnięcie o normatywności prawa. Autor rozróżnia bowiem, zdecydowanie, pomiędzy racjami działania i motywami działania. Racje mogą być jednak rozumiane jako przyczyny działania, co zbliża je, pojęciowo, do motywów. Przykładowo, w wyjaśnieniu ‘Artur kupił samochód ponieważ zdecydował zaprzestać jeżdżenia komunikacją miejską’ decyzja Artura jest przyczyną zakupienia przez niego samochodu. Wyjaśnienia odwołujące się do racji działania są więc szczególnym przypadkiem wyjaśnienia przyczynowo-skutkowego. Wydaje się, iż jeśli przyjmiemy, iż racje są przyczynami działania, wtedy racje nie muszą być obiektywne (w mocnym sensie tego słowa), gdyż działają one podobnie do motywów. Tak rozumianej normatywności, bliżej oczywiście do monizmu.
(2) Zrównanie normatywności reguł różnego rodzaju (np. matematycznych i prawnych) wydaje się być dyskusyjne. Najbardziej spektakularne opisy paradoksów związanych z kierowaniem się regułą wiążą się niezmiennie z przykładami zaczerpniętymi z matematyki (Wittgenstein i dodawanie 2; Kripke i 57 + 68 = ?). Obiektywność reguł matematycznych wydaje się być bowiem niezwykle intuicyjna i podważenie tej intuicji budzi spore zdziwienie. Jednakże, wydaje się, iż rzecz ma się inaczej jeśli idzie o inne reguły, przykładowo reguły moralne. Reguły moralne nie charakteryzują się obiektywnością tego rodzaju. Zmieniają się one zarówno w zależności od miejsca, jak i od czasu. Ponadto, reguły moralne stosuje się jedynie co do zasady. Podobnie rzecz się ma z regułami prawnymi. W związku z tym, można zadać pytanie, czy kierowanie się regułami matematycznymi można utożsamić z kierowaniem się regułami prawnymi.
(3) Nie może się obejść bez uwagi dotyczącej świata 3. Podana przez Poppera charakterystyka jest ogólna, by nie powiedzieć intuicyjna. Z jednej strony, Popper przyjmuje, iż warunkiem istnienia jest warunek oddziaływania na siebie. Z drugiej jednak strony, obiekty należące do świata 3 są niezwykle szczególnego rodzaju, jak np. teorie czy argumenty. W pewnym sensie, obiekty należące do świata 3 rzeczywiście wydają się ‘oddziaływać’ na obiekty należące do innych światów (pisząc językiem Poppera), lecz zasadne jest pytanie, jakiego rodzaju jest to oddziaływanie. Oddziaływanie to wydaje się być bowiem inne od tego pomiędzy obiektami świata 1.
(4) Nieortodoksyjne jest również określenie ‘hipoteza ontologiczna’. Popper wydaje się rozumieć różne ontologie jako teorie quasi-naukowe. Słowo ‘hipoteza’ sugeruje bowiem sąd, który może być sprawdzony empirycznie. Różne ontologie nie są jednak teoriami empirycznymi, gdyż dotyczą one ‘rzeczywistości ostatecznej’. Przykładowo, przekonanie wielu naukowców o tym, iż świat fizyczny jest wszystkim, co istnieje, jest ontologiczne, a nie naukowe, i nie można go sprawdzić.
(5) We wniosku Autor stwierdził, iż zaproponowana przez Niego teoria normatywności prawa jest zgodna z tak przeciwnymi sobie teoriami, jak choćby normatywizm Kelsena, czy psychologizm Petrażyckiego. Jest to niezwykle ciekawy rezultat, który pokazuje, iż różne teorie normatywności prawa wskazywały na liczne warunki konieczne, lecz niewystarczające dla zaistnienia reguł prawnych. Wydaje się, iż teoria normatywności oparta na wyróżnieniu trzech rodzajów reguł obejmuje więc każdy aspekt normatywności prawa. Ceną jest jednak pewien eklektyzm tej teorii, gdyż elementy faktyczne i idealne zostają w niej zmieszane.

Tags:

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: