Archive for March, 2010


Short Review: Naturalising Ethics: The Implications of Darwinism for the Study of Moral Philosophy. Cartwright, J.

Naturalising Ethics: The Implications of Darwinism for the Study of Moral Philosophy

John Cartwright, Springer

Attempts to place Darwinism and evolutionary ethics as an indispensible aid to ethical deliberations. Offers a considerable amount of useful research in support of evolutionary theory’s explanatory power while admitting that our initial reactions have evolved into something more. Attempts to rebut charges of the naturalistic fallacy with varying degrees of success.


  • Holds that the role of Darwinism has been overlooked by moral philosophers, possibly (and understandably) as a result of earlier misconceptions.
  • Outlines a number of interesting examples of the explanatory power of evolutionary theory, including: morality being species specific; kin altruism; tragedy of the commons; mirror neurons and the avoidance of incest.
  • Makes a number of claims concerning the naturalistic fallacy, some of which are more convincing than others. These include:
  • T1: The fact that early Social Darwinists “confused the consequences of natural processes with their values” i.e. that the fact that “unbridled competition” played a role in the formation of some of our ethical sentiments does not mean that it has any influence on them nowadays.
  • T2: That Hume was misunderstood and that he actually maintained that “moral truths are inherent facts about human nature”.
  • T3: Ethical reasoning must somehow take natural facts into account
  • T4: All ethical theories must, to some extent, rely on natural facts.
  • He also sketches the main viewpoints of leading Darwinists, presents an outline of the teaching implications posed by Darwinism (although this feels somewhat superfluous and contrived) and a brief segment of the Kantian Categorical Imperative, again somewhat misplaced.


  • An interesting combination of useful scientific data on the impact/explanatory power of evolutionary theory and a critique of the naturalistic fallacy. The remainder of the article is somewhat superfluous.
  • T1 is a valid point and well justified- obviously he argues that contemporary Darwinists would never leap to such conclusions.
  • T2 is an intriguing notion and follows Walter. Combined with T3 and T4, we do have a convincing argument for considering the findings of evolutionary theory yet the questions remains as to exactly how. Furthermore, whilst they clearly have powerful explanatory and descriptive force, they do not address 2 key points: firstly, in the sense that whilst they provide a clear is about human nature i.e. we tend to protect our family more than strangers, there is no clear ought – we no longer enjoy the same kind of kinship groups that led to the development of such capabilities and they are frequently a source of injustice. Secondly, they offer little for the understanding of how moral and ethical concepts have themselves evolved – mirror neurons play a role in both face to face contact and also when we watch, for example, a televised appeal for aid in Haiti.

Short review: Anderson, J. R., Matessa, M. & Douglass, S. (1995). The ACT-R theory and visual attention. In Proceedings of the Seventeenth Annual Conference of the Cognitive Science Society (pp. 61-65). Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum Associates


Anderson, J. R., Matessa, M. & Douglass, S. (1995. The ACT-R Theory of and visual attansion. Proceedings of the Seventeenth Annual Conference of the Cognitive Science Society (pp. 61-65). Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum Associates


The article shows how the ACT-R system, which is a general system for modeling a wide range of higher level cognitive processes, has been extended to include a theory of visual attention (synthesis of the spotlight metaphor of Posner, feature synthesis model of Treisman and attentional model of Wolfe). Production rules can direct the attention to primitive visual features in the visual array. When attention is focused on a region, features in that region can be synthetised into declarative chunks. Assuming a time to switch attention of about 200 msec., this model proves capable of simulating the results from a number of the basic studies of visual attention. The ACT-R model  has been extended  to complex problem solving like equitation solving where we have shown that an important component of learning is acquiring efficient strategies for scanning the problem.


The above paper may seem to be irrelevant for the problem of biological foundations of law. However I strongly believe that the there is no fundamental differences between different kind of choices we make, independently from their complexity and their genesis. I strongly believe there are solid and common basis of any decision making. One of the fields where decision making is made within human architectures is field of visual attention. The problem of decision making and its nature is consequently connected with decision making regularity what is almost a normative problem already.


Short Review: F. de Vignemont, T. Singer, The empathic brain: how, when and why?, Trends in Cognitive Sciences, Vol. 10, No. 10. (October 2006), pp. 435-441.

Short Review: F. de Vignemont, T. Singer, The empathic brain: how, when and why?, Trends in Cognitive Sciences, Vol. 10, No. 10. (October 2006), pp. 435-441.


1) Empathy is not a purely automatic reaction to exposure to emotional state of others. Authors propose a new contextual approach. According to it, empathic brain responses are modified by “modulatory” factors.

2) Empathy plays two different roles: (1) an epistemological role and (2) a social role. In the first case, empathy provides information about the future actions of other people and important environmental properties. In the second case, empathy is understood as a source of the motivation for cooperative and prosocial behavior.


Authors question the assumption that the empathy should be understood as an automatic mechanism which become active every time when we observe others displaying emotion. They start from the presentation of various definitions of empathy, and chose one which is more narrow than others (there is empathy if: (1) one is in an affective state; (2) this state is isomorphic to another person’s affective state; (3) this state is elicited by the observation or imagination of another person’s affective state; (4) one knows that the other person is the source of one’s own affective state). Empathy as understood is a subject to contextual appraisal and modulation. This modulation needn’t necessary be a function of our conscious thought. Contrary to this intuition, modification of our empathic responses can be also fast and implicit. Therefore, we have two separate routs of modification our empathic response. Variables which can have impact on magnitude of our empathic response are – for example – as follows: age, personality, empathizer’s past experience, situational context (when we are exposed to more than one, and different form each other, emotional states of others). Also, as authors point out, people more easier empathize with primary emotions (fear, sadness) than with secondary emotions (jealously). Apart from describing ways in which empathy works, authors also propose an evolutionary answer for the question: why empathy evolved? It fulfills two major roles: (1) epistemological, which allows us to predict subsequent behavior of other members of society, and (2) social, because empathy is one of the source of the motivation for cooperative behavior. Authors, don’t claim however that possession of empathic brain responses is condition sine qua non for having morality.


Empathy as understood as in the paper becomes a very interesting mechanism, crucial for our social communications, and cooperative behaviors. Argument against understanding brain empathic responses in the purely automatic manner fits well in more broader way of argumentation which is present in contemporary neuroscience and philosophy.


Odpowiedzi na uwagi do tekstu ‘Teorie winy w kontekście biernych postaw’

Dziękuję Bartkowi i Radkowi za przedstawione uwagi. Szczególnie wdzięczny jestem Bartkowi, gdyż Jego uwagi świadczą o bardzo skrupulatnej lekturze tekstu.

Odpowiadając na uwagi Bartka:

1. Rekonstrukcja tekstu jest wyjątkowo rzetelna. Dodam tylko, że tradycyjne ujęcie “możliwości” zawartej w warunku PI zakłada nie tylko normatywna teoria winy, lecz również kompleksowa i relacyjna.

2. Warunek BP rzeczywiście powiązany jest z problemami. Sądzę jednak, że problemy te są mniejsze niż te, które wynikają z przyjęcia tradycyjnego ujęcia “możliwości” zawartej w warunku PI. Jeśli idzie o to, dlaczego warunek BP uzasadnia przypisanie winy, to pewną odpowiedź zawiera koncepcja emocji moralnych jako wartościowań. Emocje moralne to pewne oceny moralne. “Zawierają” więc racje, które służą uzasadnieniu tego dlaczego ktoś powinien być uznany winnym. Racje te mogą być wyrażone poprzez analizę okoliczności, w których pojawiła się emocja moralna. Szczególnie istotne jest to, jakiego rodzaju oceną moralną są BP (a więc również wina w prawie karnym). Nie jest to ocena moralna dokonywana pod względem naruszenia jakiejś normy moralnej. Nie chodzi więc o to, że w stosunku do każdego naruszenia normy prawa karnego powinniśmy odczuwać dezaprobatę. Jest to ocena pod względem tego, czy od sprawcy możemy wymagać zachowania zgodnego z prawem, a więc pod względem kontroli działania (bądź jej braku) w czasie naruszenia normy. Jeśli sprawca takiej kontroli nie posiadał, wtedy niedozwolone jest uznanie go winnym, a więc nie będziemy odczuwali w stosunku do niego dezaprobaty.

3. Generalna “możliwość postąpienia inaczej” to inaczej kompetencja do działania. Podmiot posiada tą kompetencję jeśli nie jest np. niepoczytalny czy niedojrzały. Jeśli ktoś posiada tą kompetencję, na ogół jego działania kończą się sukcesem, jeśli nie, najczęściej nie udaje mu się go osiągnąć. Gdy sprawca posiadający kompetencję narusza normę i mówimy, że mógł zachować się zgodnie z prawem, chodzi o to, że naruszenie normy było wyjątkiem, a co do zasady ma on możliwość zachowania się zgodnie z prawem. Na chwilę obecną, chyba nie potrafię przedstawić formalnej eksplikacji tego pojęcia.  Rozróżnienie pomiędzy możliwością generalną, a partykularną, dokonane zostało poprzez analizę języka potocznego, której rezultaty często nie są, i nie mają być, precyzyjne.

Możliwość ta jest rozumiana psychologicznie, zarówno przeze mnie, jak i , tak mi się przynajmniej wydaje, przez karnistów. Sądzę również,  że jeśli sprawca nie miał takiej możliwości psychologicznej, to nie mógł również fizycznie zachować się zgodnie z normą.

4. Dobry obywatel działa w takich samych okolicznościach jak sprawca, i jest do niego zbliżony istotnymi cechami. Zgadzam się, że to jeszcze nie “wykazuje”, iż będzie on postępował tak samo jak sprawca, chociaż wydaje mi się, iż trudniej jest uzasadnić dlaczego tak miałoby nie być, niż dlaczego tak będzie.  Mój argument na rzez tezy o tym, iż obecne teorie winy zakładają libertariańską wolną wolę jest inny. Teorie te zakładają, że człowiek mógł, w konkretnej sytuacji, zachować się inaczej niż się zachował, że mógł on zachować się zgodnie z prawem. Tradycyjnie rozumiana “możliwość postąpienia inaczej” jest właśnie libertariańską wolną wolą.

W przypadku stopniowalności winy, chodzi o to, w jaki sposób uzasadnić, że niekiedy niezależne od sprawcy okoliczności różnicują wymierzoną mu karę. Wina jest podstawą wymierzenia kary. Dlaczego niekiedy kara jest zróżnicowana, pomimo tego, że wina jest taka sama ? Uzasadnić tego nie może teoria zorientowana na czyn, gdyż odwołać się ona może jedynie do okoliczności obiektywnych (stopień społecznej szkodliwości czynu, cele zapobiegawcze i wychowawcze itp.).  Teorie zorientowane na sprawcę mogą uzasadnić to odwołując się do jego kompetencji. Jeśli sprawca ją posiada, to po prostu godzi się na to, że niekiedy jego wina jest zróżnicowana w zależności od czynników losowych.

5. Z pewnością jednym z kryteriów porównywania teorii winy jest kryterium metafizyczne. Podstawowym założeniem tej pracy jest teza o oparciu obecnych teorii winy (a więc nie tylko teorii normatywnej) na libertariańskiej wolnej woli. Sądzę, że nie jest to kontrowersyjne założenie, przyjmują je zresztą sami karniści.  Moja refleksja nad tym założeniem jest dość obszerna, np. twierdzę, że jego przyjęcie prowadzi do wniosku, iż nasze czyny zależą od losu; konieczność tego założenia w przypadku przypisywania winy jest podważona przez przykłady Frankfurta; przyjęcie tego stanowiska prowadzi czasem do odpowiedzialności obiektywnej. Staram się zaproponować taką teorię winy, która nie musi wspierać się na tym założeniu. Nie przyjmuję jednak kryterium zgodności teorii winy z neurobiologią, chyba że jakieś bardzo luźne. BP stanowią jedynie punkt wyjścia (filozoficzny) dla badania, kiedy sprawcy można przypisać winę. Eksperymenty neurobiologiczne mają jedynie wesprzeć tezę, że w przypadku dokonywania ocen moralnych, emocje odgrywają kluczową rolę.

Operacjonalizowalność jest rzeczywiście problematyczna w odniesieniu do wspieranej przeze mnie teorii winy. Warto jednak zauważyć, iż również obecne teorie winy mogą mieć problemy z tym kryterium (np. odpowiednie zbudowanie normatywu czy ustalenie, że sprawca mógł przewidzieć konsekwencje swojego czynu).

6. Zgadzam się, że przypisanie winy nie zależy od przeszłych czynów sprawcy. Sądzę, że teoria winy oparta na kontroli przewodniej tego nie zakłada. Kontrolę można ustalić odwołując się do poziomu intelektualnego czy emocjonalnego sprawcy, jego stanu wiedzy, doświadczenia, zdolności “percepcyjnych”, jak i okoliczności, w jakich podmiot działał.

Odpowiadając na uwagi Radka:

1. Zgadzam się, że miejscami tekst jest mętny i nadaje się do poprawek. Pozostaje mi tylko wyrazić radość, że pomimo tych wad, Bartkowi udało się dokonać jego doskonałej rekonstrukcji.

2. Nie jestem pewien, jak implikacje te będą się różniły. W końcu obie teorie pytają o to, czy od sprawcy można wymagać zachowania się zgodnego z prawem. Różne jest przede wszystkim uzasadnienie dlaczego możemy tego od sprawcy wymagać. W obecnych teoriach uzasadnienie to opiera się na kontroli regulatywnej, w teorii BP na kontroli przewodniej. Jednakże, z pewnością przy ustaleniu winy w oparciu o BP większą rolę będzie odgrywało uwzględnienie cech sprawcy, a nie dość niejasne rozważania czy sprawca mógł postąpić inaczej.

3. Nasza moralność nie może zostać zredukowana do naszych przeżyć emocjonalnych. Sądzę, że ważnym elementem, który wpływa na emocje jest “czynnik kulturowy”, dzięki czemu emocje te związane są z wartościami w tej kulturze wspieranymi. Uważam również, iż emocje moralne mogą być niekiedy kształtowane dzięki krytycznej refleksji nad ocenianym moralnie czynem. Emocje moralne stanowią jednak podstawę moralności.

4. Przyjęta przeze mnie koncepcja emocji moralnych, opisuje je jako wartościowania. Wydaje mi się, że jest ona niezgodna z nieznaną mi koncepcją Payne’a i Govrouna, gdyż jak piszesz, uważa ona emocje jako ”mechaniczne reakcje”.  Podział na mechaniczne koncepcje emocji i koncepcje emocji jako wartościowań rzeczywiście  przedstawiłem dość skrótowo ale chyba jest wystarczający dla potrzeb pracy.


Komentarz do tekstu Ł. Kurka “Teorie winy w kontekście biernych postaw”

1. Główne tezy. Rozpocznę od poglądowej rekonstrukcji poglądów Łukasza, a następnie podniosę kilka – być może niezbyt głębokich – wątpliwości.

Jak rozumiem, zasadnicze znaczenie ma w tej koncepcji twierdzenie, że winę w prawie karnym przypisać można tylko temu, kto może być adresatem biernych postaw. Innymi słowy zdolność do bycia adresatem biernych postaw jest warunkiem koniecznym przypisania winy (nazwijmy to warunkiem BP). To skomplikowane wyrażenie odnosi się do prostego faktu: jeśli ktoś nie może być – z pewnych przyczyn – adresatem aprobaty bądź dezaprobaty innych ludzi, to nie będziemy też mogli przypisać mu winy w sensie prawnokarnym.

Druga obserwacja Łukasza jest następująca: winę w prawie karnym przypisuje się jedynie wtedy, jeśli “sprawca mógł postąpić inaczej” (warunek PI). Autor zauważa też, że tradycyjne ujęcie “możliwości” zawartej w warunku PI (w formie normatywu dobrego obywatela – NDO) jest nie do pogodzenia z warunkiem BP.

W związku z tym proponuje odczytywać warunek PI nie w kategoriach NDO, ale w kategoriach warunku kontroli (warunek K): by ktoś mógł być adresatem biernych postaw, musi mięc kontrolę nad swoim zachowaniem. Kontroli tej nie bada się jednak w odniesieniu do poszczególnych czynów: jest to raczej ogólna dyspozycja, polegająca na tym, że “podmiotowi na ogół udaje się działać zgodnie z jego zamierzeniami”. To sprawia, że wina w prawie karnym przypisana może być jedynie po spełnieniu warunku K, a ten z kolei oceniamy poprzez spojrzenie na sprawcę, a nie na czyn. Dodajmy, że warunek K implikuje warunek BP (jeśli ktoś nie spełnia warunku K, to nie spełnia też warunku BP).

Zdaniem Łukasza, taka teoria może sobie poradzić z problemami, z którymi nie radzi sobie normatywna teoria winy.

2. Warunek BP. Warunek ten powiązany jest z poważnymi problemami. Łukasz pyta wprost, dlaczego możliwość bycia adresatem pewnych reakcji emocjonalnych uzasadnia przypisanie winy. Niestety, w ogóle nie odpowiada na to pytanie. Stwierdza tylko, że można mówić o dwóch teoriach emocji – mechanistycznej i opartej o wartości czy też wartościowania. Opowiada się za tą drugą, gdyż jej charakterystyczną cechą jest to, że wedle niej reakcje emocjonalne są ściśle powiązane z poglądami (pewnymi nastawieniami propozycjonalnymi?), a nie tylko “automatycznymi” reakcjami na zaistniałe sytuacje. Stwierdza, że elementem tak rozumianych emocji, w szczególności emocji dezaprobaty, musi być przekonanie, że sprawca miał kontrolę nad swym postępowaniem. Nie jest to jednak odpowiedź na zadane przez Łukasza pytanie: nie wiemy nadal, dlaczego spełnienie warunku BP miałoby uzasadniać przypisanie winy. Wiemy tylko, co to znaczy, że ktoś może być adresatem biernych postaw – to osoba, która ma kontrolę nad swoimi zachowaniami. Wygląda więc na to, że Łukasz zakłada, że o winie w sensie prawa karnego można mówić jedynie wtedy, gdy odczuwamy deazprobatę dla sprawcy, a tę możemy odczuwać jedynie, gdy podtrzymujemy pogląd, że miał on kontrolę nad swoim zachowaniem. Co w takim razie z sytuacjami, które są penalizowane, choć nie czujemy dla nich dezaprobaty? A co z przypadkami odwrotnymi (np. przypadek p. Nieznańskiej)?

3. Warunek PI. Co to znaczy, że podmiot “mógł postąpić inaczej?” Zdaniem Łukasza nie można tego warunku odnieść do pojedynczego czynu, a jedynie do pewnych kompetencji (skłonności) sprawcy. W związku z tym sugeruje, by “możliwość”, o której mowa, rozumieć jako możliwość “generalną” a nie “partykularną”. Przyznam, że nie bardzo rozumiem, jak wyeksplikować ten pogląd. Czym jest “możliwość generalna”? Bardzo chciałbym zobaczyć jakąś (rzecz jasna wyidealizowaną) próbę formalnego wyjaśnienia tego pojęcia.

Chcę też zauważyć, że sformułowanie “mógł postąpić inaczej” potraktować można jeszcze inaczej. Otóż “mógł” można tu odczytać jako możliwość fizyczną. Myślę, że tak zdefiniowany warunek K jest dla karnistów warunkiem stwierdzenia, że w ogóle mamy do czynienia z czynem. Natomiast w potraktowanie warunku K jako warunku winy prowadzi do jednej z dwóch opcji: albo chodzi tu o możliwość rozumianą deontycznie (tzn. X jest winny, jeśli jego zachowanie jest czynem – tj. miał fizyczną możliwość postąpić inaczej [warunek K jako warunek czynu] – oraz nie postąpił tak, jak powinien był postąpić [warunek K jako warunek winy]), albo jako możliwość “psychologiczną”. Tę drugą oczywiście trudno zdefiniować. Jak rozumiemm, Łukasz uważa, że tę możliwość “psychologiczną” zrozumieć można jedynie wtedy, jeśli postulować będziemy wolną wolę w sensie libertariańskim. Uważam jednak, że jeśli “możliwość”, o której tu mowa, rozumieć deontycznie, to problem taki nie powstaje.

4. Krytyka “dobrego obywatela”. Łukasz krytykuje normatywną koncepcję “dobrego obywatela” z następujących powodów:

– Zwolennicy tej teorii mówią, że “dobry obywatel” ma być “ukształtowany na podobieństwo sprawcy”. W związku z tym, zdaniem Łukasza, jeśli weźmie się pod uwagę wszystkie istotne cechy sprawcy i przeniesie się je na adekwatny model “dobrego obywatela”, to nie bedą się oni różnić pod żadnym istotnym względem. W związku z tym – jeśliby przyjąć kompatybilizm – “dobry obywatel” zawsze postępować będzie tak jak sprawca, a zatem nigdy nie przypiszemy mu winy. Pozostaje jedynie druga droga: libertariańska wolna wola. Uważam jednak, że to rozumowanie nie dowodzi, że teoria normatywna zakłada libertariańsko rozumianą wolną wolę. Z punktu widzenia logiki, każdy przedmiot jest nieskończenie charakteryzowalny. Dlatego nigdy nie będzie tak, że sprawca i jego “dobry” model będą identyczni. A co znaczy, że będą identyczni pod wszystkimi ważnymi względami? To zależy od definicji “ważnych względów”. Łukasz zakłada, że “ważne względy” to te, które determinują takie a nie inne zachowanie. W związku z tym twierdzi, że “dobry obywatel” zawsze postąpi tak samo, jak sprawca. Ale skąd to wie? Karniści, wymieniając elementy, które mamy brać pod uwagę konstruując “dobrego obywatela”, mówią o wieku, płci, wykształceniu itd. Niewątpliwie nie wymieniają więc tych cech, które jednoznacznie determinują zachowanie. Ergo, wniosek Łukasza, że normatyw dobrego obywatela zakłada wolną wolę w sensie libertariańskim, jest fałyszwy. Można na to odpowiedzieć tak: jeśli cechy “przeniesione” ze sprawcy na “dobrego obywatela” nie determinują w pełni jego zachowania, to jak wybrać te cechy? To oczywiście problem dla karnisty; ale problem ten ma też Łukasz w swojej teorii. Cóż bowiem znaczy stwierdzenie definiujące warunek kontroli: “sprawca na ogół może działać zgodnie ze swoimi przekonaniami”? Tu też następuje pewna generalizacja czy idealizacja. “Na ogół” może znaczyć w 51%, w 90%, w 100%. Poza tym: jak to zmierzyć? Problem jest w gruncie rzeczy taki sam, jak w przypadku powiedzenia: porządny obywatel tak by nie zrobił.

– Druga obiekcja Łukasza wobec normatywnej teorii winy dotyczy tego, że nie pozwala ona różnicować stopnia winy. Łukasz twierdzi natomiast, że koncepcja oparta o warunek K na to pozwala: jeśli ktoś ma kontrolę nad swoim zachowaniem to godzi się, że pewne niezależne okoliczości mogą wpłynąć na to, iż jego wina będzie uznana za większą lub mniejszą. Ten argument jest bardzo nieprzekonujący. Wina – w ujęciu teorii normatywnej – rzeczywiście jest “zerojedynkowa”: albo ktoś jest winny, albo nie (choć można by się zastanawiać, czy nie można jej stopniować ze względu na to, jak daleko sprawca odszedł od tego, jak zachowałby się dobry obywatel). Nie widzę jednak, jak teoria Łukasza mogłaby sobie z tym poradzić: albo ktoś ma co do zasady kontrolę nad swoim zachowaniem (i wtedy jest winny), albo nie ma (i jest niewinny). To, o co chodzi Łukaszowi (co zresztą pisze explicite) to nie stopień winy, a stopień dezaprobaty. Stopnień dezaprobaty dla czyjegoś czynu wynika zaś nie tylko z winy, ale także zewnętrznych wobec sprawcy okoliczności (charakteru czynu, wyrządzonej szkody itd.). Łukasz jednak wyraźnie definiuje winę jako stopień dezaprobaty, co zdaje mi się rażącym błędem.

5. W związku z powyższym uważam, że Łukasz nie uzasadnił przekonująco swoich racji. W mojej rekonstrukcji, próbuje on pokazać, że teoria przez niego proponowana jest lepsza od teorii normatywnej ze względu na dwa kryteria: (Kryteirum 1) Stopień spójności z osiągnięciami nauk biologicznych (w tym neuroscience i teorii ewolucji); (Kryterium 2) Siła presupozycji metafizycznych. Wedle Kryterium 1 teoria Łukasza ma być lepsza (jak mniemam), bo bierze pod uwagę nowoczesną teorię emocji. Wydaje mi się jednak, że bierze ją zbyt dosłownie. Mówiąc inaczej: Łukasz redukuje obowiązek, normę moralną czy winę do pewnych emocji (choćby rozumianych w sposób złożony), gdy tymczasem jest to jedna z wielu możliwości powiązania osiągnięć nauk biologicznych z moralnością (etyką). Wedle Kryteirum 2, teoria Łukasza ma być lepsza od normatywnej, gdyż ta druga zakłada libertariańsko rozumianą wolną wolę. Jak próbowałem pokazać w pkt. 3 i 4 wcale tak nie jest. Poza tym, Łukasz nie przeporwadza refleksji nad przyjętymi przez siebie implicite kryteriami. Można by dodać do nich np. kryterium następujące: (Kryterium 3) Operacjonalizowalność. Wedle niego lepsza jest taka teoria winy, którą sędzia może łatwiej zastosować. Wydaje się, że teoria normatywna, nakazująca sędziemu skonstruować model dobrego obywatela, jest łatwiejsza w zastosowaniu od koncepcji Łukasza (a w każdym razie warto ten problem rozważyć).

6. Istotną nowością w podejściu Łukasza jest to, że proponuje, by przypisanie winy całkowicie oddzielić od popełnionego czynu, a związać ze sprawcą. Jest to dla mnie problematyczne. Po pierwsze, nie wydaje mi się, by rozwiązywało to jakiekolwiek problemy (por. wyżej). Po drugie, uważam, że prawo karne radzi sobie dobrze z problemem kontroli zachowań poprzez zastosowanie instytucji okoliczności wyłączających winę. Po trzecie wreszcie, wydaje mi się, że rozwiązanie Łukasza jest całkiem kontrintuicyjne: moja intuicja moralna podpowiada, że przypisanie winy nie może zależeć od przeszłych czynów sprawcy, a tu de facto zależy (bo na jakiejś podstawie musimy zdecydować, czy ktoś co do zasady ma kontrolę nad swoim zachowaniem czy nie).

Przepraszam, jeśli moje uwagi są zbyt skomplikowane: odpowiada to poziomowi skomplikowania krytykowanego tekstu.



Recenzja tekstu: Łukasz Kurek, Teorie winy w kontekście biernych postaw

Recenzja tekstu: Łukasz Kurek, Teorie winy w kontekście biernych postaw


Autor w ostatnim rozdziale swojej rozprawy doktorskiej stawia szereg interesujących i wartych przedyskutowania tez. Można przyjąć, że w tej części pracy Autor próbuje zrealizować dwa główne cele: (1) zaproponowanie teorii winy opartej na kontroli przewodniej, oraz cel nr (2) krytyka istniejących teorii winy zakładających koncepcję regulatywnej kontroli działania.

Główne tezy:

T1. Możliwość bycia adresatem biernych postaw stanowi normatywne kryterium, które spełnić powinna teoria winy.

T1.1. Emocje moralne, które pojawiają się w odpowiedzi na czyn stanowią ocenę moralną tego czynu.

T1.2. Wina to szczególnego rodzaju ocena moralna czynu w prawie karnym.

T1.3. Czyn może być zawiniony tylko wtedy, gdy sprawca może być adresatem biernych postaw.

T2. Istniejące teorie winy (wykorzystujące normatyw dobrego obywatela) nie spełniają powyższych kryteriów, ponieważ zakładają regulatywną kontrolę działania.

T3. Teoria winy, która spełnia kryteria biernych postaw zakładać musi kontrolę przewodnią działania.

T4. Teoria winy oparta na koncepcji biernych postaw lepiej odpowiada na potoczne intuicje związane z przypisaniem odpowiedzialności, aniżeli teorie winy konstruowane w oparciu  normatyw dobrego obywatela.


1) Przeprowadzona argumentacja miejscami nie jest jasna. Autor nie wyróżnia ważniejszych założeń, które czyni, od tych mniej ważnych. W pewnym stopniu utrudnia to czytelnikowi właściwy odbiór tekstu.

2) Uwaga wynikająca być może jedynie z ignorancji w zakresie prawa karnego. Czy teorie winy oparte na normatywie dobrego obywatela + instytucje wyłączające przypisanie odpowiedzialności karnej mają dokładnie taki sam efekt praktyczny jak teoria winy oparta o koncepcję biernych postaw?

3) Autor zakłada daleko idący redukcjonizm, gdy utrzymuje, że ocena moralna danego czynu to jedynie treść emocji osób, które mają rozsądzić czy dany czy jest moralny, czy nie. Czy to znaczy, że nasza moralność może zostać zredukowana do treści naszych przeżyć emocjonalnych?

4) Autor dosyć pobieżnie przedstawia koncpecję emocji jako wartościowań (emotions as appraisals). Emocje rzeczywiście zaczynają być rozumiane w neuroscience jako rodzaj wstępnych oszacowań bodźców docierających do podmiotu. Jednakże, przymuje się, że główną rolę odgrywają tutaj procesy, które można nazwać procesami kognitywnymi. To one modelują mechaniczne reakcje emocjonalne na dwa, zaproponowane przez Payne’a i Govoruna, sposoby – “up-front” i “after-the-fact”. Przyjmując taką intepretację “emocji jako wartościowań” okazuje się, że to nie emocje odpowiedzialne są za “przypisywanie odpowiedzialności moralnej”, ale przede wszystkim “rozum”, ponieważ dopiero wyeliminowanie automatyzmu z reakcji emocjonalnych umożliwia przypisanie odpowiedzialności. A za tę eliminację odpowiedzialne są nieświadome procesy kognitywne.


Łukasz Kurek, ‘Teorie winy w kontekście biernych postaw’

Tekst do dyskusji na najbliższe spotkanie znajduje się tutaj.


Short review: Chris D. Frith, Tania Singer, The role of social cognition in decision making, Phil. Trans. R. Soc. B (2008) 363, p. 3875–3886.

[Short review]: Chris D. Frith, Tania Singer, The role of social cognition in decision making, Phil. Trans. R. Soc. B (2008) 363, p. 3875–3886.


(1) Social cognition is a process which shouldn’t be analyzed in isolation from moral intuitions, motivational biases, and high-level executive control. It’s a complex and complicated set of various elements which “works” together in order to making a decision.

(2) Model of decision making proposed by Evans plays a very important role in legal thought. Cognition and emotions have equally important function in case moral judgment, and also when it comes to making economic decisions. Emotions not always, as Damasio wants, lead us astray. However, rational, affect-free decisions in the domain of economics are not always economically effective (from long-time perspective).


Authors analyse a wide range of  topics which  are strongly connected with various models of social decision making. For example, in this paper we can find remarks about neuronal mirror systems responsible for understanding other people’s motor actions and action intentions. Mirror neurons – a hot topic in the contemporary neuroscience and moral psychology – are also mentioned as higher order mirror systems in our brain, allowing us to understand and even share emotions and sensations with others. At the even higher level, we are able to construct “theory of mind” (TOM), which allows us to understand beliefs of wishes in others. Above mentioned tools are crucial for making decisions in social domain. However, after describing them, authors move to other topic – the interaction between emotions and reason in social decision making. This second problem is popular and well describe in literature of the subject (J. Haidt, O.R. Goodennough and K. Prehn, J.Kennett and C. Folin and many others). They discuss emotion/reason dichotomy in four situations: (1) our sense of fairness, (2) altruistic punishment, (3) trust, (4) the framing effect. What is new in the paper, is setting the common ground for moral and economic decisions. It seems that authors agree with the possibility that we will be able to build a general model of social decision making, and not only – as we can today – incomplete models of decision making in moral, economic and legal domain.


The paper is well written and very interesting. Unquestionably, the strongest point of it is a presentation of influence on social decision making such mechanisms like: neuronal mirror systems, empathy, and theory of mind (TOM). Theses presented in the paper are well documented by empirical data (lesion, behavioral, and neuroimagining data). When it comes to emotion/reason problem, we know today more than authors write in their article. For example, a trolley dilemma, and footbridge dilemma are more complicated, and they prove something else than Firth and Singer want to. But it’s still a very good piece of work form moral psychology and neuroeconomics.


Odpowiedzi na uwagi do tekstu ‘Granice naturalizacji etyki’

Dziękuję Marcinowi i Bartkowi za wnikliwe uwagi. W odpowiedzi:

Na uwagi Marcina:
1. Jest jasne, że można odwołać się do nauki, aby jakoś usprawnić praktyczną realizację etyki utylitarystycznej. Nauka odkrywa zależności przyczynowe, dlatego też może być przydatna przy realizacji każdej etyki konsekwencjalistycznej (np. wspomnianego utylitaryzmu). Chodziło mi jednak o cos innego: o to że nauka nie pomaga – jest zupełnie bezużyteczna – w dokonywaniu wyboru między konkurencyjnymi etykami normatywnymi (jak mnie ‘naukowo’ przekonasz, że powinienem żyć np. raczej jak stoik niż jak libertyn albo vice versa?). Ew. ‘niemal’ zupełnie bezużyteczna z uwagi na argument z ‘moralistic fallacy’; ale ten argument pozwala wyeliminować jedynie jakieś ekscentryczne etyki, a nie którąś z ‘mainstreamowych’.

2. Pogląd o moralności jako rozwinięciu prospołecznych instynktów wydaje mi się dobrze ugruntowany – wspiera go teoria ewolucji, prymatologia, neuroscience.

3. Z tym, że bez racjonalności nie ma podmiotowości moralnej, zgadzał się nawet(?) Darwin – jest u niego takie słynne zdanie, że zmysł moralny pojawił się w filogenezie dopiero wtedy, gdy do instynktów prospołecznych “dołączyła się” racjonalność – umiejętność porównywania konfliktowych racji, przewidywania skutków działań itp. Nie ma filozofa (to ryzykowna generalizacja, ale jestem niemal pewien, że prawdziwa), który by nie uznawał racjonalności za warunek konieczny podmiotowości moralnej.

4. Jeśli wolną wolą rozumie się jako “the ability to do otherwise”, to dualizm ontologiczny jest naturalną konsekwencją. Oczywiście wolna wola rozumiana jako wolność od przymusu jest zgodna z monizmem fizycznym.

5. Oczywiście miałem na myśli “monizmu”….

6. Wydaje mi się, że jedną z ciekawszych tez ewolucyjnych na temat człowieka, jest teza, że przekonanie o własnym sprawstwie, tj. przekonanie, że ma się wolną wolą (w tym silnym sensie the ability to do otherwise) jest adaptacją biologiczną. Bez niej popadlibyśmy w jakiś fatalizm, który paraliżowałby nasze działania. To przekonanie w nas (prawdopodobnie) pozostanie (właśnie dlatego, że jest biologiczną adaptacją, czyli czymś trudno “wykorzenialnym”), nawet jeśli neurobiolodzy definitywnie wykażą, że jest iluzją. Oczywiście, definitywnie nie wykażą nigdy. Ten drugi scenariusz nie wydaje mi się “bezpodstawną antycypacją” – wielu filozofów próbowało ugruntować naszą podmiotowość moralną w czymś słabszym niż doskonała racjonalność i wolna wola jako the ability to do otherwise- vide Hume, u niego jest racjonalność niedoskonała i wolna wola jako wolność od przymusu. Nie jest oczywiście jasne, czy da się w ten sposób ugruntować podmiotowość moralną, ale w świetle osiągnięć neuroscience być może trzeba będzie próbować.

Na uwagi Bartka:

1. Termin ‘etyczne granice naturalizacji etyki” jest rzeczywiście niefortunny. Ale nie widzę dużo lepszej alternatywy (bo termin ‘moralne granice naturalizacji etyki’ jest niewiele lepszy). Bartek sugeruje, że problemy normatywne nie są przedmiotem refleksji filozoficznej. Takie zawężenie granic refleksji filozoficznej wydaje mi się jednak arbitralne. Co więcej, wydaje mi się, że w kontekście problemów normatywnych refleksja filozoficzna jest szczególnie potrzebna. Problem „prawda + negatywne konsekwencje czy iluzja + pozytywne konsekwencje” (do którego de facto sprowadza się problem etycznych granic naturalizacji etyki) wydaje mi się zresztą fascynujący także z czysto teoretycznego punktu widzenia.

2. Rozstrzygnięcie kwestii, co jest a co nie jest rzeczywistym problemem filozoficznym, wydaje mi się nieuchronnie subiektywne, dlatego też po prostu akceptuję stanowisko Bartka, zgodnie z którym problemy metaetyczne są pseudoproblemami. Moje stanowisko jest jednak odmienne: problemy metaetyczne wydają mi się istotne. To, w jaki sposób je rozwiążemy, wyznacza (mnie lub bardziej bezpośrednio) nasz pogląd na takie zagadnienia jak czy relatywizm etyczny jest poglądem dającym się obronić; jaka jest ‘natura’ sporów etycznych, tj. czy są one rozstrzygalne czy nie; w jaki sposób można uzasadniać tezy etyczne (jest to problem, o którym zresztą Bartek wspomina). Co więcej, wydaje mi się, że pytanie o ontologię reguł moralnych jest au fond pytaniem metaetycznym: w toku dyskusji metaetycznych toczonych burzliwie w połowie XX wieku zaproponowano różne ciekawe odpowiedzi na to pytanie, do których sięga się współcześnie badając zagadnienie ontologii reguł normatywnych (np. tak popularne dzisiaj pojęcie superweniencji wprowadził do dyskursu filozoficznego Hare, jeden z czołowych metaetyków). Zgadzam się z Bartkiem, że pytanie epistemologiczne ma inny status niż pytanie ontologiczne i semantyczne: na pierwsze nauka może udzielić interesujących odpowiedzi, na dwa pozostałe – nie. Pytanie epistemologiczne jest więc raczej pytaniem z zakresu psychologii moralności niż z zakresu metaetyki. Dziękuję za zwrócenie uwagi na ten fakt. Co do „sympatycznie prostego” łączenia pytania ontologicznego z semantycznym: wymusiła je formuła tekstu, który nie był tekstem poświęconym subtelnościom metaetyki. Moim celem było jedynie dokonanie bardzo ogólnej prezentacji głównych stanowisk metaetycznych, która miała uczynić zrozumiałymi dalsze uwagi na temat granic naturalizacji etyki. Mam wrażenie, że przez „globalną ontologię” Bartek rozumie to, co ja nazywam „światopoglądem”. Sugeruję, że od przyjęcia takiego czy innego światopoglądu (materializmu fizycznego czy jakiejś wersji supranaturalizmu) zależy rozstrzygnięcie kwestii metaetycznych. Myślę, że Bartek się z tą tezą zgadza – że nie ma tu między nami sporu. Słowo „globalna ontologia” podoba mi się zresztą bardziej niż słowo „światopogląd”, dlatego chętnie je od Bartka przejmę.

3. Moim zdaniem są to pytania z zakresu psychologii moralności. Co do doniosłości argumentu z ‘moralistic fallacy’: wydaje mi się, że ‘działa’ on całkiem nieźle w stosunku do głównych koncepcji filozoficzno-politycznych (tzn. pozwala, jak sądzę, dość skutecznie ‘eliminować’ niektóre z nich), ale zawodzi w stosunku do głównych koncepcji etycznych (tzn. nie ‘eliminuje’, jak sądzę, żadnej z nich). Nie potrafię dobrze wytłumaczyć, dlaczego działa nieźle w przypadku pierwszych, a nie działa w przypadku drugich.

4. Zgadzam się, że moja ustalenia mają charakter ‘cokolwiek trywialny’ – pisząc tekst, miałem wrażenie, że stwierdzam oczywistości. Gdyby ktoś jednak polecił mi znaleźć argumenty na rzecz nietrywialności tych ustaleń, myślę, że podałbym dwa następujące: (1) teza, że etyka normatywna – część etyki uznawana przez wielu etyków za jej ‘rdzeń’ – jest impregnowana na osiągnięcia nauki, jest tezą, która w istotnym stopniu podważa samo przedsięwzięcie naturalizacji etyki; okazuje się, że naturalizacja etyki napotyka naprawdę silne ograniczenia; (2) wiele osób chyba nie do końca zdaje sobie sprawę z tych oczywistości; wielu autorów podejmuje (mnie lub bardziej świadomie) próby wyciągania normatywnych wniosków na podstawie takich czy innych eksperymentów psychologicznych czy ustaleń z zakresu neuroscience; np. (na podstawie badań nad emocjami) wniosku, że etyka Kanta jest martwa, a Hume’a żywa; albo (na podstawie eksperymentów wagonikowo-kładkowych) wniosku, że utylitaryzm jest martwy (albo żywy – w zależności od interpretatora).




Przedstawiam kilka uwag na marginesie tekstu Wojtka (trudno nazwać to krytyką, wolę więc mówić o uwagach).

  1. Zacznę od tego, z czym się zgadzam. Niewątpliwie zgadzam się z Wojtka krytyką wprowadzania “etycznych granic naturalizacji etyki” (swoją drogą, straszna ta nazwa). Myślę, że argumenty zwolenników takich granic są chybione – zresztą, filozof nie powinien się czymś takim zajmować (nie jego rolą jest mówić nam, co wolno, a co nie wolno robić). W szczególności, tak jak Wojtek, odrzucam pogląd, zgodnie z którym “demistyfikacja” takich pojęć jak podmiot moralny (racjonalny i wolny) mogłaby doprowadzić do zasadniczej zmiany naszych praktyk moralnych. Co jasne, zgadzam się z tym, że wyniki badań biologicznych mogą zostać wykorzystane w psychologii moralności i socjologii moralności.
  2. Moje zastrzeżenia – raczej w formie pytań, niż dobrze uzasadnionych twierdzeń – rodzi natomiast sprzeciw Wojtka wobec wykorzystania osiągnięć nauk biologicznych w metaetyce i etyce normatywnej. W sprawie metaetyki chcę powiedzieć tyle, że uważam większość jej problemów za pseudoproblemy. W szczególności, nie wiem, jakie znaczenie ma dyskusja, czy sądy etyczne (czymkolwiek by były) są “zdaniami w sensie logicznym” czy nimi nie są. Nie zmienia to w rzeczy samej nic – włącznie z możliwością istnienia “logiki norm” (uzasadnienie tego poglądu wymaga dłuższej refleksji nad tym, czym jest logika i w jaki sposób wykorzystuje ona pojęcie prawdziwości). Natomiast nie zgadzam się z Wojtkiem, że biologia nie jest w stanie nam pomóc w odpowiedzi na epistemologiczne i ontologiczne pytania metaetyki. Po pierwsze, uważam za spore nieporozumienie łączenie pytania “semantycznego” z pytaniem “ontologicznym” i “epistemologicznym” (jest to może uzasadnione na gruncie filozofii, która relacje pomiędzy językiem, poznaniem i światem ujmuje tak sympatycznie prosto, jak np. arystotelizm czy kantyzm). Po drugie, dlaczego biologia nie może nic powiedzieć na temat poznania reguł moralnych? Odpowiedź głosząca, że czym innym jest “poznanie” moralne, którym zajmuje się psychologia moralności, a czym innym “poznanie wartości logiczej zdań wyrażających normy etyczne”, prowadzić może mnie jedynie do odrzucenia tej drugiej ewentualności jako pseudoproblemu. Wreszcie, po trzecie, odpowiedź na pytanie ontologiczne uzależniona jest od przyjęcia jakiejś globalnej ontologii (czyli od przyjęcia tego, co ostatnio nazwałem odpowiednim ‘horyzontem ontologicznym’). Takie ontologie mogą być mniej lub bardziej “wspierane” przez ustalenia nauk biologicznych, w szczególności w odniesieniu do bytów “społecznych”, takich jak normy postępowania. I raz jeszcze: twierdzenie, że tym, o czym piszę, zajmuje się psychologia czy socjologia moralności, a w rozważaniach bioetycznych chodzi o jakąś “inną”, “głębszą” ontologię, sprawia, że mam ochotę odrzucić to zagadnienie jako pseudoproblem.
  3. Trudniej nieco sformułować obiekcje pod adresem tezy Wojtka, wedle której biologia nie ma nic do powiedzenia o etyce normatywnej. Na szczęście Wojtek sam dostarcza dobrych argumentów przeciw swojej tezie, pisząc o tym, że biologia może pomóc w unikaniu tzw. moralistic fallacy. W przeciwieństwie do Wojtka nie uważam, że to mało (by może błędnie odczytuję presupozycje jego wypowiedzi). Dodam do tego, że biologia nie może nam dyktować zasad etycznych (zgadzam się więc pełni z zarzutami Wojtka pod adresem etyki ewolucyjnej i neurobiologicznej), ale może powiedzieć dużo na temat twórcy tych zasad; może zatem pomóc wyjaśnić, jak to jest możliwe, że człowiek potrafi formułować kodeksy etyczne, postępować wedle zasad etyki (moralności), rzucić światło na chrakter tych zasad itd. Z teorii naukowych (biologicznych) niewątpliwie nie wynika żaden system etyczny. Ale odpowiednia interpretacja teorii biologicznch może nam pomóc odpowiedzieć na pytanie, czym są takie systemy. Może to już nie jest etyka normatywna; ale w takim razie do jakiej dziedziny rozważań należą te problemy? Do psychologii moralności?
  4. Z tym problemem powiązana jest moja ostatnia uwaga. Myślę, że Wojtek zbyt sztywno trzyma się typologii dyscyplin zaliczanych do etyki. Np. jak podkreślałem, pytania metaetyczne wydają mi się nieciekawe (może z wyjątkiem niewspomnianego przez Wojtka problemu: jak uzasadniać twierdzenia etyczne?). Ponadto zaryzykuję tezę, że kryterium podziału w ramach tej typologii jest takie, że z góry zakłada odpowiedź na pytanie, co można znaturalizować. W tym kontekście wnioski Wojtka są cokolwiek trywialne (nie odnoszę tego do jego krytyki tzw. etycznych granic naturalizacji etyki). Tymczasem – jak pokazują Wotjka uwagi o moralistic fallacy – ciekawie zaczyna być dopiero wtedy, gdy “biologia może namieszać w dziedzinie nienaturalizowalnej”.